İbraz süreleri
Çek, ibraz süresi içinde muhatap bankaya sunulmalıdır (TTK m. 796). Süreler, çekin düzenlendiği yer ile ödeneceği yere göre değişir:
| Durum | İbraz süresi |
|---|---|
| Düzenlendiği yerde ödenecek çek | 10 gün |
| Başka bir yerde ödenecek çek | 1 ay |
| Başka bir kıtada düzenlenip Türkiye'de ödenecek çek | 3 ay |
Süre, çek üzerinde yazılı düzenleme tarihinden itibaren işler. Süresi içinde ibraz edilmeyen çek için cirantalara başvurma hakkı kaybedilir ve çek düzenleyen hakkında Çek Kanunu'na göre şikâyet yolu kapanır.
Bankanın sorumluluğu ve karşılıksızlık şerhi
Hesapta yeterli karşılık yoksa banka, çekin arkasına veya ayrı bir belgeye "karşılıksızdır" şerhi düşer. Banka, karşılıksız çıkan her çek yaprağı için Çek Kanunu m. 3'te belirlenen ve her yıl yeniden değerleme oranında güncellenen tutara kadar ödeme yapmakla yükümlüdür. Hesapta kısmi karşılık varsa, hamil bu kısmi ödemeyi kabul etmek zorundadır ve kalan tutar için şerh düşülür.
Karşılıksızlık şerhinin orijinal çek üzerinde bulunması, sonraki takip ve şikâyet işlemleri için zorunludur; bu nedenle çekin aslı mutlaka saklanmalıdır.
Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu
Çek, bono ve poliçe gibi kambiyo senetlerine dayanan alacaklar için İcra ve İflas Kanunu'nda daha hızlı bir takip yolu öngörülmüştür (İİK m. 167 ve devamı). Bu yolun özellikleri:
- İcra müdürlüğü senedin kambiyo senedi niteliğini inceler; nitelik yoksa takip talebini reddeder.
- Borçluya gönderilen ödeme emrinde ödeme süresi on gündür.
- Borçlu, borca veya imzaya itirazını beş gün içinde icra mahkemesine yapar (İİK m. 168, 169, 170).
- Genel haciz yolundan farklı olarak itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz; takibin durması için icra mahkemesinin tedbir kararı gerekir.
Ödeme emrine itiraz konusunda borçlu tarafın bakış açısı için ödeme emrine itiraz rehberimize bakabilirsiniz.
İhtiyati haciz
Takip başlamadan veya takiple birlikte, borçlunun mallarını kaçırmasını önlemek için mahkemeden ihtiyati haciz istenebilir (İİK m. 257). Vadesi gelmiş ve rehinle teminat altına alınmamış bir para alacağı için karşılıksız çek, ihtiyati haciz için güçlü bir dayanaktır.
Alacak bir kambiyo senedine dayanıyorsa, mahkeme alacaklıdan teminat almayabilir (İİK m. 259). İhtiyati haciz kararı verildiğinde, kararın tefhim veya tebliğinden itibaren on gün içinde infazı istenmelidir. Haciz sonrası borçlunun banka hesaplarına, araçlarına ve taşınmazlarına el konulabilir.
Zamanaşımı
- Çek: Hamilin düzenleyen ve cirantalara karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren altı ay içinde zamanaşımına uğrar (TTK m. 814).
- Bono: Düzenleyene karşı vadeden itibaren üç yıl, cirantalara karşı bir yıldır.
Zamanaşımına uğrayan çek artık kambiyo takibine konu olamaz. Bu durumda alacak, genel haciz yoluyla takip edilebilir veya düzenleyenin sebepsiz zenginleşmesine dayanılarak dava açılabilir (TTK m. 732). Ancak bu yollar daha uzun sürer; bu nedenle karşılıksız çekte takip başlatmakta gecikmemek gerekir.
Çek Kanunu'na göre şikâyet
Karşılıksız çek düzenleyen kişi hakkında hamil, çek hesabının bulunduğu bankanın veya kendi yerleşim yerinin bulunduğu yer Cumhuriyet başsavcılığına şikâyette bulunabilir. 5941 sayılı Çek Kanunu m. 5 uyarınca, her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmedilir; bu ceza karşılıksız kalan çek tutarından az olamaz. Ödenmeyen adli para cezası hapse çevrilir. Mahkûm olan kişi hakkında ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanır.
Bu suçta uzlaştırma ve ön ödeme uygulanmaz. Çek bedeli, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte ödenirse, kamu davası düşer; mahkûmiyetten sonra ödeme yapılırsa hükmün tüm sonuçları ortadan kalkar (Çek K. m. 6). Uygulamada bu kural, borçlunun ödemeye yönelmesinde etkili bir araçtır. Alacak takibine ilişkin hizmetlerimiz için icra ve alacak takibi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
İleri tarihli çek bugün bankaya ibraz edilebilir mi?
Çek görüldüğünde ödenir; ancak üzerindeki düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çeklerde, karşılıksız çıksa bile Çek Kanunu'na göre ceza sorumluluğu doğmaz. İbraz süresi düzenleme tarihinden itibaren işler.
Çek karşılıksız çıktı, ilk ne yapmalıyım?
Çekin aslını ve karşılıksızlık şerhini saklayın, ibraz ve zamanaşımı sürelerini kontrol edin ve ihtiyati haciz talebiyle birlikte kambiyo takibi başlatma imkânını bir avukatla değerlendirin.
Ciro edilmiş çekte kime başvurabilirim?
Hamil, çeki düzenleyene ve süresinde ibraz edilmiş olması şartıyla çeki ciro eden tüm cirantalara birlikte veya ayrı ayrı başvurabilir; hepsi müteselsilen sorumludur.
Borçlu itiraz ederse takip durur mu?
Kambiyo senetlerine özgü haciz yolunda itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz. Takibin durması için icra mahkemesinin ayrıca tedbir kararı vermesi gerekir.
Dayanak mevzuat
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 732, 749, 778, 795–818
- 5941 sayılı Çek Kanunu m. 3, 5, 6
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 167–176, 257–264
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır, hukuki görüş niteliğinde değildir. Mevzuat ve içtihatlar değişebilir; somut durumunuz için bir avukattan görüş alın.