Velayet neye göre belirlenir?
Boşanma veya ayrılık kararı veren hâkim, ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m. 182). Bu kararda temel ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Eşlerden birinin boşanmada kusurlu olması, tek başına velayetin ona verilmemesi sonucunu doğurmaz.
Mahkemenin değerlendirdiği başlıca konular şunlardır:
- Çocuğun yaşı ve o güne kadar kimin bakımında olduğu
- Ebeveynlerin çalışma düzeni, konut ve yaşam koşulları
- Çocuğun okul, çevre ve kardeş ilişkilerinin korunması
- Şiddet, bağımlılık veya ihmal gibi çocuğun gelişimini tehlikeye atan durumlar
- Ebeveynin, çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini destekleme tutumu
Sosyal inceleme raporu ve çocuğun görüşü
Aile mahkemesi; pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacıdan oluşan uzmanlar aracılığıyla ebeveynlerin ve çocuğun koşullarını inceler ve bir sosyal inceleme raporu alır. Uzmanlar ev ziyareti yapabilir, ebeveynlerle ve çocukla ayrı ayrı görüşebilir.
İdrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması, Yargıtay uygulamasında ve Türkiye'nin taraf olduğu Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'de bir gereklilik olarak kabul edilir. Çocuğun görüşü önemlidir ancak tek başına belirleyici değildir; mahkeme bu görüşü çocuğun yararıyla birlikte değerlendirir.
Ortak velayet mümkün mü?
Türk Medeni Kanunu'nda boşanmadan sonra ortak velayete ilişkin açık bir düzenleme yoktur. Ancak Yargıtay, ebeveynlerin birlikte talep ettiği ve çocuğun yararına uygun olduğu durumlarda ortak velayete hükmedilebileceğini kabul etmektedir. Bu uygulama, Türkiye'nin onayladığı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 7 No'lu Protokol'e dayanır.
Ortak velayet, ebeveynlerin çocuğa ilişkin önemli kararları (okul, sağlık, yurt dışı seyahat gibi) birlikte alabilecek ölçüde iletişim kurabilmesini gerektirir. Bu nedenle genellikle anlaşmalı boşanma protokollerinde gündeme gelir.
Kişisel ilişki (görüş günleri) nasıl düzenlenir?
Velayet kendisine bırakılmayan ebeveyn, çocukla uygun kişisel ilişki kurma hakkına sahiptir (TMK m. 323). Mahkeme, çocuğun yaşına ve okul düzenine uygun bir takvim belirler. Tipik bir düzenleme şunları içerir:
- Ayda iki hafta sonu, belirli saatler arasında
- Dini bayramların bir kısmı
- Yaz tatilinde belirli bir süre
- Çocuğun doğum günü ve özel günlerde kısa görüşmeler
Çocuk teslimine ve kişisel ilişkiye dair kararlar, icra daireleri yerine adliyelerdeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri aracılığıyla, çocuğu yıpratmayacak şekilde yerine getirilir.
Velayetin değiştirilmesi
Velayet kararı kesin bir son değildir. Durumun değişmesi halinde hâkim, ana ve babadan birinin istemi veya resen gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Velayetin değiştirilmesi davası için bir süre sınırı yoktur. Sık görülen gerekçeler:
- Velayet sahibinin çocuğun bakımını ihmal etmesi veya çocuğu tehlikeye atması
- Kişisel ilişkinin sistematik olarak engellenmesi
- Velayet sahibinin başka bir şehre veya ülkeye taşınması
- Çocuğun yaşının ilerlemesiyle ortaya çıkan yeni ihtiyaçlar ve çocuğun görüşü
Velayetin değişmesi, iştirak nafakası yükümlülüğünü de değiştirir; bkz. nafaka rehberi.
Çocuğun yurt dışına götürülmesi
Velayet sahibi ebeveyn, diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını ortadan kaldıracak şekilde çocuğu yurt dışına yerleştirmek istiyorsa, bu konunun mahkemece değerlendirilmesi gerekebilir. Velayet hakkına aykırı olarak yurt dışına götürülen veya orada alıkonulan çocuklar için, Türkiye'nin de taraf olduğu 1980 tarihli Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi kapsamında çocuğun iadesi istenebilir. Bu başvurularda zaman önemlidir; çocuğun götürülmesinden itibaren bir yıl içinde başvuru yapılması iade ihtimalini güçlendirir.
Sık sorulan sorular
Küçük çocuğun velayeti her zaman anneye mi verilir?
Hayır. Yargıtay uygulamasında küçük yaştaki çocuğun anne bakımında kalması kural olarak çocuğun yararına kabul edilir; ancak çocuğun güvenliğini veya gelişimini tehlikeye atan bir durum varsa velayet babaya verilebilir. Her dosya kendi koşullarına göre değerlendirilir.
Çocuk kaç yaşında dinlenir?
Kanunda kesin bir yaş yoktur. Mahkeme, çocuğun idrak çağında olup olmadığını değerlendirir; uygulamada okul çağına gelen çocukların görüşü genellikle alınır.
Velayet davası ne kadar sürer?
Velayet boşanma davasının içinde karara bağlanır; ayrıca açılan velayetin değiştirilmesi davalarında süre, sosyal inceleme raporunun hazırlanmasına ve mahkemenin iş yüküne göre değişir.
Görüş günlerine uyulmazsa ne yapılabilir?
Kişisel ilişki kararına uyulmaması halinde kararın yerine getirilmesi istenebilir; sistematik engelleme ise velayetin değiştirilmesi için bir gerekçe olabilir.
Dayanak mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 182, 183, 323–324, 335–351
- 4787 sayılı Aile Mahkemeleri Kanunu m. 5
- 5899 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Sözleşmenin Uygulanmasına İlişkin Kanun
- Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 3, 12
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır, hukuki görüş niteliğinde değildir. Mevzuat ve içtihatlar değişebilir; somut durumunuz için bir avukattan görüş alın.